یادداشت

آیا اساساً تاریخ انقضای دارو اهمیت دارد؟

Medicine-expiration-date-coastal-urgent-care

تصور کنید که دچار سردرد شده اید و به همین دلیل سراغ قفسه داروهای خانه خود می روید. مشاهده می کنید که تاریخ مصرف آسپرین بیش از یک سال گذشته است. چه می کنید؟ آیا با مصرف این دارو شما خواهید مرد یا تنها از ادامه سردرد رنج می برید؟

از سال ۱۹۷۹ شرکت های داروسازی موظف شدند که تاریخ انقضای داروها را حک کنند. این تاریخ به این معنی است که سازنده تا پایان تاریخ درج شده می تواند کیفیت و اثربخشی داروی خود را تضمین کند. تاریخ انقضای داروها (OTC، نسخه ای و مکمل ها) به طور روتین تحت نظر FDA با میزان پایداری دارو در شرایط مناسب نگه داری تخمین زده می شود. در آمریکا تاریخ انقضاها اکثرا بین ۱۲ تا ۶۰ ماه است. اما پس از باز کردن ظرف دارو (توسط بیمار یا مراقب بهداشتی) این تاریخ دیگر اعتبار ندارد. طی تحقیقات انجام شده بیمارستان های آمریکا سالانه ۸۰۰ میلیون دلار دارو را به علت گذشت تاریخ مصرف از بین می برند.

ارتش آمریکا با همکاری سازمان غذا و دارو آمریکا دست به تحقیقی زدند که نتایج آن در خور توجه است. ارتش مجبور بود سالانه هزینه های زیادی را برای از رده خارج کردن داروهایی متحمل شود که نزدیک تاریخ انقضایشان بود. به همین دلیل از FDA درخواست می کند که برای تعیین تاریخ دقیق انقضای داروهای خود مطالعه ای انجام دهد. در این مطالعه مشخص شد که بیش از ۹۰% داروهای مورد استفاده و ذخیره ارتش (لیستی شامل حدود ۱۰۰ دارو اعم از داروهای OTC و نسخه ای) ۱۵ سال پس از انقضا نیز اثربخشی کاملا مناسبی دارند.

در سال ۲۰۰۱ انجمن پزشکی آمریکا (AMA) تحقیقی برای به دست آوردن تاریخ مصرف داروها انجام داد تا از هزینه های اضافی بکاهد. در این تحقیق ۱۲۲ دارو (بیش از ۳۰۰۰ قلم دارو) که به طور میانگین ۶۶ ماه از تاریخ مصرف آنها گذشته بود مورد ارزیابی قرار گرفت. ۲۶۵۲ قلم دارو (۸۸% داروها) دارای اثربخشی مناسب بودند. حتی برخی داروها تا ۱۸۴ ماه (بیش از ۱۵ سال) نیز مناسب مصرف بودند. البته در این مطالعه داروهای بیولوژیک بررسی نشدند. همچنین باید توجه داشت که داروهای مورد بررسی از داروهایی بودند که در قفسه های دارویی و در شرایط مناسب نگه داری شده بودند و ظرف آن ها باز نشده بود.

بنابراین تاریخ انقضا به این معنی نیست که پس از آن تاریخ، دارو غیرقابل استفاده یا مضر خواهد بود. شاید بتوان به عنوان یک استثنا برای این جمله، داروی تتراسکایکلین را نام برد. فرم قدیم این دارو در صورت انقضا باعث آسیب توبول کلیوی (سندرم فانکونی) می شود که البته شکل قدیم این آنتی بیوتیک سال هاست که دیگر تولید نمی شود. البته نتایج تحقیقاتی که در سال ۱۹۶۳ مدعی بروز این عارضه برای تتراسایکلین شدند نیز مورد تردید است.

شاید این تصور صحیح باشد که با گذشت زمان، اثربخشی دارو کاهش می یابد. اما حتی یک دهه پس از تاریخ انقضا عمده این اثربخشی باقی می ماند. به جز نیترگلیسیرین، انسولین و آنتی بیوتیک های مایع، سایر داروهای مورد مطالعه تا زمانی که توسط ارتش مورد ارزیابی قرار گرفتند، موثر بودند. قرار دادن دارو در محیط سرد مانند یخچال باعث می شود که دارو برای سالیان دراز موثر باقی بماند. بهترین محیط برای حفظ دارو نه کابینت، بلکه محیطی سرد (بالای دمای انجماد)، خشک و دور از دسترس کودکان و حیوانات است.

داروهایی که دوز جامد دارند (قرص و کپسول) بیشترین پایداری را دارا هستند. داروهای مایع (محلول یا سوسپانسیون) و داروهایی که باید در یخچال نگه داری شوند، در صورت نگه داری غیرمناسب (آفتاب، دمای بالا و حرارت و …) ممکن است اثر خود را از دست بدهند. همچنین بسیاری از آنتی بیوتیک ها نیاز به شرایط نگه داری خاص دارند و باید توجه داشت که در درمان عفونت ها، عدم اثربخشی دارو ممکن است عواقب جدی داشته باشد.

درصورت گذشتن از تاریخ مصرفِ داروهایی که مواد نگه دارنده دارند (مانند قطره های چشمی)، ممکن است در آن ها باکتری رشد کند.

همچنین EpiPen (قلم های اپی نفرین) در صورت انقضا، اثر خود را از دست می دهند و نباید استفاده شوند. البته در مطالعه ای دیگر، از ۴۰ EpiPen مورد بررسی تاریخ مصرف گذشته، ۸۰% آن ها حتی پس از ۴ سال از تاریخ انقضا، برای دوز اولیه مورد نیاز، اثربخش بودند. کمترین اثربخشی در بین این ۴۰ قلم دارو، حدود ۸۰% دوز مورد نیاز بود. بنابراین در شرایط تهدید کننده حیات، در صورتی که انتخاب دیگری به جز اپی¬نفرین منقضی نداشتیم، باید از آن استفاده کرد.

انسولین، نیتروگلیسیرین، داروهای ترکیبی و بیولوژیک، واکسن ها و فرآورده های خونی در صورت منقضی شدن، از دیگر داروهایی هستند که به علت ضرورت اثربخشی ۱۰۰درصدی یا کمبود مطالعات، توصیه شده استفاده نشوند.

داروهایی که تغییر شکل داده اند (کرم یا پماد خشک شده، قرص خورد شده و …) نیز بهتر است استقاده نشوند. به علاوه داروهایی که محلول هستند (مخصوصا فرم های تزریقی) در صورت کدر شدن یا تغییر رنگ حتما باید معدوم شوند.

ضمنا داروهایی که احتمال سواستفاده دارند (مانند مسکن های مخدر) نباید طولانی مدت و بدون استفاده، نگه داری شوند.

اما با این تفاسیر، علت درج این تاریخ ها روی داروها چیست؟ می توان بدبیانه آن را شیوه ای جهت جلوگیری از انبار کردن داروها و نیاز به خرید مجدد آن ها دانست. اما با نگاه دیگر می توان علت این امر را گرفتن جانب احتیاط توسط سازنده دانست زیرا اگر دارو در معرض گرما یا رطوبت قرار بگیرد، بسیار زودتر غیرقابل استفاده خواهد شد. همچنین اگر سازنده بخواهد برای تاریخ های بیش از این آزمایش و تحقیق کند، روند ساخت و بازاریابی داروی فعلی کند می شود و امکان تولید داروهای جدید نیز عملا مختل می شود.

بنابراین در نهایت دفعه بعد که با یک داروی تاریخ مصرف گذشته برخورد کردید، اگر چند سالی از تاریخ آن گذشته و یا نیاز است دارو ۱۰۰% اثربخشی داشته باشد؛ دارو را مصرف نکنید. در نظر بگیرید که جهت مشورت برای مصرف یا تجویز دارو، می توان از یک داروساز مشورت گرفت.

ضمنا بهتر است به بیماران توصیه شود که داروی تاریخ مصرف گذشته استفاده نکنند، اما اگر به هر دلیلی امکان جایگزین کردن داروی جدید نیست، در اکثر موارد مصرف داروی منقضی مضر نیست.

ترجمه: دکتر حامد چراغعلی

ترکیبی از ترجمه دو مقاله زیر:

https://www.drugs.com/article/drug-expiration-dates.html

https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/drug-expiration-dates-do-they-mean-anything

درباره نویسنده

میز خبر صدای پزشکان

پاسخ بدهید

اولین نفری باشید که نظر می دهید

مرا مطلع کن از
avatar
wpDiscuz
Powered by Themes24x7