سرمقاله مرجع

پژوهش در علوم پزشکی، از شیرینی افتخار تا طعم تلخ واقعیت

medical-research

دکتر رضا ملک زاده معاونت پژوهشی وزارت بهداشت پیش از این در مراسم رونمایی موسسه ملی توسعه تحقیقات علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران که به اختصار «نیماد» خوانده می‌شود، در مورد وضعیت پژوهش علوم پزشکی صحبت کردند. صدای پزشکان لازم دید تا در سرمقاله ای به طور جامعتر به این موضوع بپردازد.

یکی‌ از توفیقات کشور به ویژه در دهه اخیر که به دفعات مورد توجه مسئولین کشور قرار گرفته است و مقام معظم رهبری نیز بارها در دیدارهای دانشجویی و نیز جلسات با سران و کارگزاران نظام بر آن تاکید فرموده اند، بحث رشد علمی‌ در کشور است. در طی‌ ۱۰ سال اخیر‌، به همت دانشگاهیان، سازمان ها و نهاد های علمی‌‌، جهش بزرگی‌ در عرصه ی علمی‌ در کشور اتفاق افتاده است که مایه مباهات و فخر کشور بوده و به زعم بسیاری از سیاسیون از بزرگترین دستاوردهای کشور و انقلاب طی‌ دهه اخیر به شمار می آید. با این وجود به زعم جامعه پژوهشگران کشور در حوزه علوم پزشکی، اشکالاتی در دوران مسئولیت دولت های نهم و دهم‌ در نگاه به علم در کشور نهادینه شد که نه تنها به رشد علم و حرکت علمی کشور کمک چندانی نکرد، بلکه باعث انحراف کشور از مسیر علمی صحیح و سوق دادن پژوهشگران به سمت و سوی انحرافی شد! با کمال تاسف، سیاست های پوپولیستی دولت سابق حدی را برای خود قائل نشد و بر حوزه علم هم با اقتدار کامل تاخت! از نانو گرفته تا سلول بنیادی و از ژنتیک گرفته تا مهندسی‌ و از علوم انسانی‌ تا پزشکی‌‌، همه و همه در این حلقه پوپولیستی گرفتار شدند و یکی‌ پس از دیگری توسط مهرورزی دولت به محققین جوان کشور فتح شدند. در این سازوکار شتابزده، تولید علم نه به مفهوم تولید محصول، خدمت و کالا بلکه به عنوان تولید مقاله‌، تفسیر شد و مقاله به عنوان کالایی سیاسی وارد ادبیات صاحبان تریبون شد. از سوی دیگر، نه کیفیت مقالات بلکه تعداد مقالات به عنوان نمادی از این فتح و پیروزی، به عامه مردم و نیز دانشگاهیان ارائه شد و استاد و دانشجو هر روز بیش از پیش به تولید مقالات بیشتر و نه الزاماً با کیفیت تر تشویق شدند. اینگونه بود که تمام پروژه بزرگ علمی کشور به تولید مقاله تخفیف یافت. در این خصوص توجه به نکات زیر ضروری می باشد:

اول) قصور دانشگاهیان

دانشگاهیان نیز در این اشتباه بزرگ استراتژیک بی‌ تقصیر نبوده و نقش خود را به عنوان چراغ روشن و دیده بان نظام ایفا نکردند. اساتید و نخبگان پژوهشی چنان سرمست به به و چه چه مسئولین بودند و دریافت لوح ها و جوایز چنان زیر زبانشان مزه کرده بود که صدای مخالفی سر ندادند و نپرسیدند که دقیقا به کدام سو می‌رویم و هدف از این تولید انبوه مقاله چیست!؟ از سوی دیگر، دانشجویان نیز که خود را خارج از دایره تصمیم گیری می دیدند، در مواجهه با این پدیده، منفعت شخصی‌ را در افزایش تعداد مقالات علمی خود دیدند تا پلی‌ جهت اخذ پذیرش از دانشگاه های غربی برای خود بسازند و در این میان آنچه بیش از هر گزینه دیگری مظلوم بود، جریان علمی کشور بود.

چاپ مقالات پژوهشی به هیچ عنوان نمی‌تواند سرپوشی بر ضعف علمی‌ و اجرایی کشور در حوزه سلامت باشد

دوم) مقالات فوق تخصصی

 مقالاتی که در موضوعات Hot topic فوق تخصصی بالینی و توسط جامعه محدودی از نخبگان کشور نوشته شده و گاها در مجلات معتبر مورد پذیرش قرار می گیرند به هیچ عنوان نشانی‌ از برتری کشور ما در حوزه سلامت نداشته و تنها نشان دهنده انجام کار علمی‌ در آن حیطه خاص و توسط آن پژوهشگران خاص می ‌باشد و نه بیشتر. از سوی دیگر‌ انجام پژوهش های بنیادین در علوم پایه به شدت هزینه بر و نیازمند سرمایه گذاری کلان و درازمدت می‌باشد. همچنین این قبیل پژوهش ها به تکنولوژی های مدرن و به روز در زمینه وسایل و ابزار آزمایشگاهی نیازمند می باشند که در سال های اخیر و باتوجه به تحریم ها و مشکلات اقتصادی انجام آنها تا حدود زیادی با مشکل مواجه شده است.

سوم) عدم تناسب حوزه مقالات با مشکلات داخلی کشور

با توجه به ماهیت علم و گستردگی آن اغلب مقالات پژوهشی به موضوعات بسیار جزیی پرداخته و و کمتر میتوانند بر مباحث کلی‌ دلالت کنند. لذا چاپ مقالات پژوهشی به هیچ عنوان نمی‌تواند سرپوشی بر ضعف علمی‌ و اجرایی کشور در حوزه سلامت باشد. این مشکل وقتی‌ برجسته تر میشود که در نظر داشته باشیم که هنوز برخی مناطق دور افتاده کشور از کمبود حداقل امکانات در خانه های بهداشت رنج میبرند و دستورالعمل مشخصی از سوی پژوهشگران داخلی جهت کنترل مشکلات بهداشتی اولیه کشور در بسیاری از مناطق ارایه نشده است. دراین میان بیان جملاتی همچون صاحب رتبه اول بودن در یک حوزه در جهان و دوم بودن در حوزه دیگر، بسیار بسیار دور از واقعیت می‌باشد

چهارم) نمایه کردن مجلات داخلی به هدف چاپ مقالات داخلی

 در پی مواجه شدن پژوهشگران کشور با سدی به نام اخذ پذیرش مقالات از مجلات معتبر خارجی‌ که در بانک های اطلاعاتی بین‌المللی نمایه می شوند، مسئولین علمی و پژوهشی (با نگاهی کاملا سیاسی) با فرض بخیل بودن این کشور ها در پذیرش دادن به مقالات ایرانی‌ شروع به تلاش جهت نمایه کردن مجلات داخلی‌ کشور در این بانک های اطلاعاتی‌ و سپس چاپ کردن مقالات در این مجلات کردند تا هم چاپ و پذیرش مقالات با مشکلات کمتری روبرو باشد و هم اینکه بر تعداد مقالات علمی کشور بیش از پیش افزوده شود و این خود نقطه عطفی جدید در حوزه نشر و تولید مقاله در کشور بود!  البته نمی توان منکر برخی‌ مزایای این طرح همچون کاهش خروج ارز از کشور شد. از سوی دیگر با انجام این طرح به مقالاتی بها داده شد که در داخل کشور حایز اهمیت بودند و مخاطبین خاص خود را داشتند اما مورد علاقه مجلات خارجی‌ نبودند، این مقالات که تا پیش از این فرصت انتشار در نمایه های بین المللی نمی یافتنداز این تصمیم سود بردند. اما با ترویج چاپ مقالات در مجلات داخلی‌ رفته رفته از جدیت داوری ها با توجه به روابط شخصی و فشارهای سازمانی‌ کاسته شد و این موجب افت واضح کیفیت مقالات چاپ شده در کشور و البته افزایش دوچندان تعداد آنها شد.

پنجم)  آموزش پژوهش ونقش آن در سایر حیطه ها

پژوهش و آموزش شیوه پژوهش به دانشجویان پزشکی‌ امری ضروریست، نه فقط به عنوان ابزاری به منظور شکوفایی استعداد های جوان و دانشمند پروری، بلکه به عنوان ابزاری جهت آموختن شیوه صحیح تفکر، نقد و قضاوت! پزشک آشنا با پژوهش، نه تنها در مواجهه با هر سوال بالینی از پاسخ های عجولانه و سراسیمه و تنها مبتنی بر حدسیات و شنیده ها پرهیز خواهد کرد، بلکه با آشنایی با سازوکار صحیح رسیدن به پاسخ، بر شواهد و شاخص های قابل آزمون تاکید خواهد کرد و با روش علمی در جستجوی پاسخ خواهد بود. این نگاه علمی‌ و بر مبنای کارشناسی که قابل تعمیم به تمام جنبه های زندگی‌ پزشکان از سیاست گرفته تا اقتصاد و فرهنگ خواهد بود، به عنوان یکی‌ از لازمه های مدیریت پر بازده میتواند نقش موثری در پیشبرد اهداف آنها در مسولیت های بالینی و اجرایی که در کشور به عهده میگیرند داشته باشد. اما نگاهی‌ که در دانشگاه های کشور (بویژه دانشگاه های بزرگ) در سال های اخیر نگاه غالب بوده است، دو دسته کردن دانشجویان، به دانشجویان علاقمند به حیطه های بالینی و دانشجویان علاقمند به حیطه های پژوهشی بوده است که تا حدود زیادی منجر به تک بعدی شدن و صدمه دیدن رشد متعادل دانشجویان شد. مگر میشود پزشکی‌ را آموخت بدون اینکه با پژوهش آشنا شد؟ نگاهی‌ به واحدهای درسی دانشگاه های خارجی‌ در این خصوص میتواند برای سیاست گذاران‌ راهگشا باشد!

 و اما آینده…

پژوهش و آموزش شیوه پژوهش به دانشجویان پزشکی‌ امری ضروریست، نه فقط به عنوان ابزاری به منظور شکوفایی استعداد های جوان و دانشمند پروری، بلکه به عنوان ابزاری جهت آموختن شیوه صحیح تفکر، نقد و قضاوت!

بحمدالله با روی کار آمدن دولت جدید‌ تا حدود زیادی سیاست های پوپولیستی جای خود را به نگاه کارشناسانه و واقع بینانه داده است. از همان روزهای اول شروع به کار دولت، رئیس جمهور و اطرفیان ایشان باتبیین نگاه خود به پژوهش، آن را نه ابزاری جهت تولید مقاله بلکه شیوه ای جهت رشد عملی و فکری جامعه دانشگاهی و در عین حال ابزاری جهت درامد زایی، خدمت رسانی و گره گشائی از مشکلات توصیف کردند. نگاهی‌ که بعدها توسط مسئولین مربوطه در سازمان های علمی دولتی و وزارتخانه های علوم و بهداشت نیز تکرار شد. با بررسی مصاحبه چند روز قبل استاد گرانقدر جناب آقای دکتر ملک زاده در آئین افتتاح موسسه ملی توسعه تحقیقات علوم پزشکی (نیماد) میتوان به روشنی یافت که چه دیدگاه صحیح و اصولی بر حوزه پژوهش کشور در علوم پزشکی‌ جاری شده است. امید است که جامعه دانشگاهی و دلسوزان نظام سلامت کشور از این فرصت بدست آمده نهایت استفاده را بکنند و عزم خود را جهت بازگشت به مسیر صحیح تولید علم و پژوهش در کشور به کار بندند. انشالله

درباره نویسنده

محسن رستمی

محسن رستمی، دانش آموخته رشته پزشکی دانشگاه تهران است
او همچنین سابقه سالها فعالیت پژوهشی دارد که ماحصل آن چاپ ده ها مقاله در مجلات معتبر داخلی و خارجی است
نویسنده مهمان صدای پزشکان

پاسخ بدهید

2 نظر برای مطلب "پژوهش در علوم پزشکی، از شیرینی افتخار تا طعم تلخ واقعیت"

مرا مطلع کن از
avatar
مرتب کردن براساس:   جدیدترین نظر | قدیمی ترین نظر | نظر با بالاترین رای
Farzin Farahbakhsh
Guest
با عرض سلام و خسته نباشید در ادامه مقالاتی که اخیرا در سایت صدای پزشکان منتشر می شه که با نگاه بی طرفانه و تحلیلی به موضوعاتی که از نظر مخاطبان ارزشمند هست، این مقاله هم از این جهت ارزشمند هست که نویسنده، که خودش از افراد فعال در این زمینه هستند، سعی کرده تا به نگاهی نقادانه به تمام جنبه هایی که در ایجاد این طعم تلخ واقعیت در حیطه پژوهش نقش داشتن و دارن بپردازه. نگاه ارزشمند و بی طرفانه نویسنده جایی مشخص می شه که اولین عامل این کاستی ها رو خود دانشگاهیان و محققین می دونه… بیشتر
trackback

[…] پژوهش در علوم پزشکی، از شیرینی افتخار تا طعم تلخ واقعیت […]

wpDiscuz
Powered by Themes24x7