یادداشت

نقد از درون ; حلقه ی گمشده

wrong or right dilemma or ethical question - handwriting on colorful sticky notes

نظرات نویسندگان مهمان، لزوما منطبق با دیدگاه صدای پزشکان نیست.

نقلی ست مشهور از بایارد راستین، چهره ی تاثیرگذار جنبش حقوق مدنی سیاهان آمریکا که “بهترین راه حذف زشتی های جهان، کاستن از آن در خودمان است”

در سال های اخیر، موجی نسبتا گسترده از انتقادات گوناگون به سمت سیستم بهداشتی و درمانی کشور، و به ویژه پزشکان روانه گشته که واکنش های گوناگونی را به همراه داشته است. به باور اکثریت پزشکان، وجه مشترک اغلب این انتقادات، “فقدان پیش فرض های حقیقی”، “قضاوت بر مبنای اطلاعات ناصحیح” و “تکیه بر کلیشه ها و کدورت ها” ست.

نقد هایی این چنینی، حداقل دو عارضه را به دنبال خویش دارند; نخست پنهان ماندن تکانه و ریشه ی اصلی بروز این انتقادات است. به عبارتی دیگر، آلوده شدن حقیقت به غیرحقیقت، همواره موجب گم شدن و بی اعتباری بخش های قابل اندیشیدن هر گزاره ای می گردد و نقد نیز از این قاعده مستثنی نیست.

عارضه ی دوم، فعال شدن مکانیزم های دفاعی در سوژه ی نقد –  در این مورد، پزشکان- است که هم موجب بروز احساساتی چون سرخوردگی، خشم، احساس بی عدالتی و ناامنی و… در سوژه شده، و هم از راه تشکیل سنگر های دفاعی و گذاشتن خویشتن فردی و جمعی در نقطه ی کور خرد، راه درک نواقص درونی و اصلاح آن ها را می بندد.

ارزیابی ماهیت انتقادات – و گاهی حملاتی- که شبانه روز بر پزشکان وارد می گردد، بحثی ست جداگانه که نیاز به ارزیابی گسترده ی تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی دارد. اما آنچه که بر ما واجب و حیاتی ست، نه انجام این مهم، بلکه پالایش این تابلو های ناخوانا، و رسیدن به هسته ی کلمات پنهان شده در آن هاست.

به باور نگارنده، فقدان سیستم خودانتقادی و خود ارزیابی (self-criticism and self-assessment)  در مقایس های فردی و جمعی جامعه ی پزشکی، نقش بسزایی در ناملایمت های امروزی داشته است.

اگر با دیدی گذشته نگر، به واکنش های فردی و گروهی که دربرابر مصادیق بی اخلاقی علمی، رفتاری و اقتصادی خود و همکارانمان داشته ایم بیاندیشیم، عموما با سکوتی توام با “احساس افسوس” و “دلخوری” مواجه می شویم که اغلب از این حد فراتر نرفته است.

اگر چه همواره این مصادیق، اقلیت ناچیزی از جامعه ی پزشکی بوده و هستند، اما باید به خاطر داشت که ذهن آسیب دیده و مستعد مخاطبین ما – یعنی بیماران- بالقوه پذیرای ثبت و تعمیم همین مصادیق موجود خواهد بود. تاثیر عملکرد رفتاری پزشکان، بر سلامت – وصد البته نتایج درازمدت این سلامت! – امری اثبات شده است (۱). از دیدگاه روانشناسی نیز زدودن خاطره های ثبت شده در ذهنی که به واسطه ی اضطراب و تنش، دچار سطح بالایی از فعالیت سیستم لیمبیک گردیده (بویژه بیماران مضطرب و بدحال) درآینده ساده نخواهد بود.

مستقل از فعال بودن مکانیزم های دفاعی – که در ابتدای نوشتار اشاره گشت- بخشی از این اجتناب را می توان در ناآگاهی خودمان پیرامون مرزهای موجود بین “خود تخریبی و همکار تخریبی” و “خودانتقادی” دانست. از طرفی فقدان، یا عدم اطلاع از وجود و چگونگی ساز و کار سیستم های ارزیابی و نظارت و اصلاح نیز در این میان بی تاثیر نیست. سیستم هایی که شاید لازم است از تهدیدات و شعارگرایی رسانه ای – و تاثیرات منفی آن-  فاصله گرفته، و به آموزش وعملگرایی درونی روی آورند.

در حیطه ی آموزش نیز، متاسفانه ضعف ارزیابی “اخلاق حرفه ای” در پذیرش برخی از اساتید نیز تاثیر منفی بسیاری در شکل گیری شخصیت حرفه ای دانشجویان – پزشکان آینده – خواهد داشت. بدون شک الگوسازی رفتاری از پزشکانی که اصول اولیه ی برخورد با همکاران، دانشجویان، و دربرخی موارد بیماران و همراهانشان را رعایت نمی کنند، تاثیرات نامطلوب دراز مدتی دارد. و مصونیت این گروه اندک، به واسطه ی جایگاه مدیریتی و علمی شان، خود چرخ معیوبی در مکانیزم خوداصلاحی یک سیستم خواهد بود.

خودانتقادی از دیدگاه فردی و زیست شناختی:

اساس پایداری و ثبات هر سامانه ی حیاتی در مکانیزه های خودتنظیمی مثبت و منفی (positive and negative feedbacks)  است که موجبات پایداری (Homeostasis)  آن سامانه را فراهم می کند. از دیدگاه نروساینس، نتایج بررسی های fMRI نشان داده است که فعال شدن مکانیزم های خودانتقادی در فرد، باعث فعالیت نواحی کورتکس پره فرونتال جانبی و کورتکس سینگولیت قدامی می گردد که این نواحی مسئول “اشکال یابی” و “رفع اشکال” در مغز انسان می باشند (۲). در واقع تمرین فعالانه ی خودانتقادی، از دیدگاه زیست شناختی نیز فرد را به سمت فواید عملی رفتاری پیش خواهد برد!

گستره بحث خودانتقادی در جنبه های اجتماعی، فرهنگی، قانونی و… فراتر از دانش نگارنده بوده و نیازمند فرصتی طولانی ست. آنچه که به عنوان جمع بندی می توان عنوان نمود، لزوم تمرین، و آغاز فرایند های درونی مذکور، در تمامی سیستم های فردی و اجتماعی ما، و در این موضوع خاص عملکرد اخلاقی، اقتصادی و علمی پزشکان، می باشد.

به باور نگارنده، تنها از مسیر این رویکرد می توان هم بر کینه جویی ها و دروغ های هدف مند –  که در لباس انتقاد، به جان و روان سیستم پزشکان و بیماران حمله می برد- غلبه کرد، و هم در درازمدت، با کاستن و به حداقل رساندن مصادیق انگشت شمار ناملایماتی که جرقه ی اولیه ی نارضایتی های این چنینی ست – و انکار آن ها نیز مانند فروبردن سر در زیر برف است- در بازسازی این رابطه ی حیاتی و نمایاندن حقایق موجود، موفق عمل کرد.

درباره نویسنده

پویا بهاری خرّم

رزیدنت رادیولوژی دانشگاه علوم پزشکی گیلان و نویسنده مهمان صدای پزشکان

پاسخ بدهید

اولین نفری باشید که نظر می دهید

مرا مطلع کن از
avatar
wpDiscuz
Powered by Themes24x7